Chi tiết - Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch

Ở huyện Hướng Hóa và Đakrong (cũ) của tỉnh Quảng Trị, có rất nhiều nghệ nhân đã dành hết thời gian, tâm huyết để truyền lửa, để văn hóa của người đồng bào Bru- Vân Kiều không bị mai một theo thời gian, để những thế hệ con cháu sau này còn có thể biết đến những điệu khèn, tiếng cồng, tiếng chiêng, những giai điệu, bài hát mang âm điệu, âm hưởng dân tộc. Trước những tác động mạnh mẽ của đô thị hóa, giao lưu văn hóa và lối sống hiện đại, việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa Bru-Vân Kiều đang đứng trước nhiều thách thức, đòi hỏi những nỗ lực bền bỉ, lâu dài và bài bản.

Giữ hồn văn hóa nơi thượng nguồn Trường Sơn

Xuất phát từ đời sống, sinh hoạt cộng đồng và lễ hội ở nhiều bản làng nên có nhiều nghệ nhân đồng bào Bru-Vân Kiều đam mê sưu tầm và chế tác nhạc cụ đã dày công cho ra đời nhiều loại hình nhạc cụ biểu diễn như: sáo trúc, đàn ta lư, đàn toong, đàn pơ lựa, khèn bè, thanh la, cồng chiêng,… bằng các nguyên liệu tự nhiên, được lấy từ rừng như gỗ, tre, nứa,… tạo nên những âm thanh đặc sắc làm say đắm lòng người. Tùy vào những sự kiện khác nhau, dân bản sẽ sử dụng các loại nhạc cụ sao cho phù hợp. Nhạc cụ của người đồng bào tuy được làm từ những vật liệu thô sơ nhưng vẫn được xem là di sản quý báu trong kho tàng văn hóa của đồng bào dân tộc Vân Kiều Quảng Trị.

Tại thôn Chênh Vênh, xã Hướng Phùng, anh Hồ Văn Lý, một nghệ nhân đã dành hơn nửa cuộc đời gắn bó với nhạc cụ truyền thống vẫn ngày ngày say sưa bên những cây đàn Tin tông, Pờ lứa, những nhạc cụ của người Bru-Vân Kiều tưởng chừng chỉ còn trong ký ức. Những nhạc cụ do anh Hồ Văn Lý làm ra không chỉ hiện diện trong các lễ hội truyền thống mà còn được mang đi biểu diễn tại các chương trình giao lưu văn hóa, phục vụ du khách đến trải nghiệm du lịch cộng đồng trên địa bàn. “Tôi tự hào với bản sắc văn hóa Bru-Vân Kiều. Nhưng nhiều làn điệu, âm thanh của nhạc cụ dân tộc đang dần mai một. Vì vậy, tôi muốn khôi phục lại, để thế hệ trẻ hiểu, yêu và giữ gìn văn hóa của dân tộc mình”, anh Lý chia sẻ.

Anh Hồ Văn Lý tham gia trình diễn các làn điệu dân ca ở Lễ hội Mừng lúa mới

Người Bru-Vân Kiều không chỉ gây ấn tượng bởi hệ thống nhạc cụ truyền thống độc đáo, mà trang phục dân tộc của đồng bào nơi đây cũng mang những nét đặc trưng riêng biệt, đậm dấu ấn văn hóa bản địa. Trang phục chủ yếu được dệt thủ công với gam màu trầm, hoa văn giản dị mỗi đường nét, họa tiết trên váy áo đều gắn với sinh hoạt lao động, tín ngưỡng và thẩm mỹ truyền thống. Trong các lễ hội, trang phục không chỉ làm đẹp cho người mặc mà còn góp phần tôn vinh không gian văn hóa chung của bản làng. Qua đó, trang phục trở thành một biểu tượng sinh động, thể hiện bản sắc và niềm tự hào của đồng bào Bru-Vân Kiều trên vùng đất Quảng Trị.

Bản sắc văn hóa Bru-Vân Kiều: Di sản sống giữa đại ngàn

Văn hóa Bru-Vân Kiều được thể hiện sinh động qua hệ thống lễ hội nông nghiệp gắn với vòng đời cây lúa, vòng quay của mùa vụ và quan niệm vạn vật hữu linh. Tiêu biểu là Lễ hội Mừng cơm mới (lễ hội mừng lúa mới), là dịp cộng đồng tạ ơn thần linh sau vụ thu hoạch, đồng thời gắn kết các gia đình, dòng họ. Lễ hội mừng lúa mới thường diễn ra vào tháng 10, 11 âm lịch sau mùa gặt hái. Người dân địa phương cho biết, lúa sau khi tuốt từ nương rẫy đem về nhà sẽ được để ít nhất 3 ngày mới đem giã. Với đôi bàn tay khéo léo, nhưng cũng không kém phần mạnh khỏe, rắn chắc, những người phụ nữ Vân Kiều đã tạo ra thành phẩm là những mẹt gạo trắng trẻo, thơm nồng. 

Tái hiện một trong những hoạt động của Lễ hội Mừng lúa mới.

Trong lễ mừng lúa mới, người Vân Kiều chuẩn bị lễ vật rất chu đáo. Theo nghi lễ truyền thống để khấn vái tổ tiên và mời các vị thần linh như: thần lúa, thần trời, thần sông suối, thần cây cối về dự lễ để báo cáo sau khi kết thúc vụ mùa, đồng thời tạ ơn thần linh đã cho bản làng một năm mưa thuận gió hòa. Cùng với các lễ vật dâng cúng bao gồm heo, gà, cua, cá, sóc, các loại nông sản... thì phần dâng cúng không thể thiếu đó là khăn, áo, váy, và một số trang sức của người phụ nữ Vân Kiều. Với quan niệm thần lúa là nữ giới, nên trong lễ cúng mừng lúa mới, người Vân Kiều dâng kèm các trang phục của nữ giới.

Sau phần Lễ trang nghiêm, thiêng liêng, phần Hội của lễ hội truyền thống người Bru-Vân Kiều tại Quảng Trị diễn ra trong không khí rộn ràng, sôi động và giàu bản sắc. Tiếng khèn, tiếng đàn, nhịp cồng chiêng vang vọng núi rừng hòa quyện cùng những làn dân ca truyền thống như Oát, Sa nớt, được các nghệ nhân và trai gái trong bản thể hiện say mê. Đây cũng là dịp để trai gái giao duyên, bày tỏ tình cảm qua lời ca, điệu múa mộc mạc. Phần hội không chỉ mang lại niềm vui mà còn thể hiện sự hòa quyện hài hòa giữa tín ngưỡng dân gian và sinh hoạt văn hóa cộng đồng, góp phần gìn giữ và lan tỏa bản sắc văn hóa Bru-Vân Kiều.

Ngoài Lễ hội mừng lúa mới, người Vân Kiều còn có các lễ hội mang đậm tín ngưỡng tâm linh như Lễ Piếc-xa- rò (cúng lúa rẫy), được diễn ra tại rẫy lúa của gia đình, nghi lễ tiếp theo nghi lễ cúng lúa mới, và là nghi lễ cuối cùng trước khi đem lúa rẫy về nhà . “Piếc xa rò” được coi là một nghi lễ rất quan trọng, bày tỏ lòng biết ơn vị thần “Giã A Bôn”- tức là vị thần lúa đã bảo vệ không cho các loài động vật phá hoại mùa màng, đồng thời phù hộ cho mưa thuận gió hòa, đem lại vụ mùa bội thu, bản làng yên ấm và mang lại may mắn cho tất cả các thành viên trong gia đình, dòng họ. Lễ Ariêu Ping (Lễ Cải Táng) diễn ra định kỳ 5-10 năm/lần, kéo dài 3 ngày, với mục đích cải táng người chết (cất bốc hài cốt, xây nhà mồ mới) để cầu siêu cho người đã khuất và mang lại bình yên, no ấm cho dân làng, bao gồm các nghi lễ tâm linh, cúng bái, đánh chiêng trống, hát dân ca, các trò chơi dân gian và những bữa cơm truyền thông với những vật phẩm từ rừng, thể hiện sự gắn kết cộng đồng sâu sắc. 

Những năm gần đây, công tác bảo tồn văn hóa Bru-Vân Kiều tại Quảng Trị đã có sự chuyển biến rõ nét, theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Trị, giai đoạn 2022-2025, tỉnh đã tổ chức hàng chục lớp truyền dạy văn hóa truyền thống, thu hút gần 300 học viên là già làng, trưởng bản, nghệ nhân và thanh thiếu niên người Bru-Vân Kiều tại các xã miền núi. Các lớp học tập trung vào truyền dạy múa, hát dân gian, đánh cồng chiêng, nghi lễ truyền thống và kỹ năng giới thiệu văn hóa cho du lịch cộng đồng. Bên cạnh đó, nhiều câu lạc bộ văn hóa dân gian Bru-Vân Kiều được thành lập tại các thôn, bản như Câu lạc bộ Cồng chiêng, Câu lạc bộ Đan lát, Câu lạc bộ dân ca…, tạo nên những không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng ý nghĩa.

Bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa Bru-Vân Kiều tại Quảng Trị không chỉ là câu chuyện của một cộng đồng dân tộc thiểu số, mà là trách nhiệm chung trong việc gìn giữ sự đa dạng văn hóa của quốc gia. Những lễ hội, làn điệu dân ca, tiếng cồng chiêng vang vọng núi rừng không chỉ thuộc về quá khứ, mà cần được tiếp tục bảo tồn mạnh mẽ trong đời sống đương đại. Giữa dòng chảy hội nhập, khi nhịp sống hiện đại len lỏi đến từng bản làng, việc giữ gìn “hồn cốt” văn hóa Bru-Vân Kiều chính là cách để cộng đồng khẳng định bản sắc, tự tin bước vào tương lai. Và đó cũng là cách Quảng Trị gìn giữ cho mình một phần di sản vô giá - di sản của đại ngàn Trường Sơn.

                                                                                                   

   Bài và ảnh: Như Tú