Chi tiết - Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch

Theo thời gian và dưới tác động của đời sống hiện đại, nhiều giá trị văn hóa của người Chứt đang dần mai một, đối mặt nguy cơ bị lãng quên. Do đó, tỉnh Quảng Trị đang từng bước triển khai các giải pháp để bảo tồn, phục dựng, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của đồng bào dân tộc Chứt, đồng thời gắn kết với việc phát triển du lịch - một hướng đi vừa mang tính bền vững, vừa mở ra cơ hội cải thiện đời sống người dân vùng cao.

Người Chứt vốn sống gần gũi với thiên nhiên, sinh hoạt du canh, du cư từ bao đời. Trong đời sống tinh thần của họ, rừng thiêng, núi đá không chỉ là nơi sinh tồn mà còn là cội nguồn văn hóa. Người Rục là tộc người của dân tộc Chứt từng sinh sống trong hang đá, rừng sâu, nổi tiếng với nhiều nghi lễ và phong tục độc đáo, trong đó có lễ cúng Giang Sơn được tổ chức vào tháng 9 âm lịch hằng năm để cầu mùa màng tốt tươi, bản làng yên bình. Trong nghi lễ này, già làng sử dụng hai miếng tre nhỏ ném lên dao để xin keo, thể hiện lòng thành với thần linh. Họ mời các vị thần rừng, thần đất, linh hồn tổ tiên về chứng lễ, qua đó gắn kết cộng đồng, nhắc nhở thế hệ trẻ về trách nhiệm giữ rừng, giữ bản sắc văn hóa. Đây là một trong những nét văn hóa phi vật thể quý báu của người Rục nói riêng, người Chứt nói chung mà tỉnh Quảng Trị đang nỗ lực bảo tồn.

Bản làng người Rục, xã Kim Điền, tỉnh Quảng Trị

Ông Đinh Văn Chờ, một nghệ nhân ở xã Kim Điền, tỉnh Quảng Trị cho hay, người Chứt hôm nay không còn sống biệt lập trong rừng sâu, hang đá như thuở trước, nhưng tinh thần gắn bó với núi rừng, với nguồn cội vẫn luôn hiện hữu trong tiếng hát, lễ cúng, câu chuyện truyền đời. Những nét văn hóa đó nếu không được gìn giữ sẽ dần tan biến. Nhưng nếu biết phát huy, nó có thể trở thành tài sản quý báu, một nguồn lực để phát triển kinh tế, xã hội, khơi dậy lòng tự hào và ý thức cộng đồng. Ông Chờ cùng nhiều nghệ nhân, già làng, trưởng bản đã miệt mài sưu tầm lại các làn điệu dân ca thất truyền, khôi phục các lễ hội truyền thống và truyền dạy lại cho cộng đồng trong bản, đặc biệt là lớp trẻ, những người có vai trò then chốt trong việc giữ gìn văn hóa trong tương lai. Ông Đinh Văn Chờ tâm sự:

 “Văn hóa là nền tảng tư tưởng, tinh thần thúc đẩy sự phát triển. Đảng và Nhà nước quan tâm đến văn hóa của người Chứt, bà con rất phấn khởi. Mỗi người phải tự ý thức để lan tỏa bản sắc văn hóa của dân tộc mình đến thế hệ trẻ.”

Bên cạnh nghi lễ tín ngưỡng, người Chứt còn lưu giữ nhiều làn điệu dân ca, dân vũ, dân nhạc mang âm hưởng đại ngàn. Những bài hát bằng tiếng dân tộc được thể hiện trong các dịp lễ hội, cúng lúa mới, mừng nhà mới, cưới hỏi… luôn vang lên giữa núi rừng, hòa quyện tiếng đàn Chơ-ra-bon – loại nhạc cụ truyền thống duy nhất còn được lưu giữ đến nay. Dù đơn sơ, không có nhạc đệm hiện đại, nhưng lời ca, tiếng hát của người Chứt lại chứa đựng tình cảm sâu lắng, mộc mạc, như lời tâm sự của người thân, hay kể lại những câu chuyện đời sống thường nhật.

Cây đàn Chơ-ra-bon là nhạc cụ người Chứt còn giữ được qua các biến động của lịch sử

Ông Đinh Xuân Bàn, ở xã Kim Điền, tỉnh Quảng Trị là người đam mê sưu tầm văn hóa dân tộc Chứt và được xem là “thư viện sống” về văn hóa truyền thống. Ông Bàn tham gia nhiều sự kiện văn hóa, chia sẻ những điệu đàn, câu hát, nghi lễ, phong tục cổ xưa, đồng thời vận động cộng đồng giữ gìn bản sắc trong sinh hoạt hằng ngày. Ông Đinh Xuân Bàn cho biết, trong những ngày cúng lúa mới, người Chứt cùng quây quần và hát những bài hát bằng tiếng dân tộc trong tiếng đàn Chơ-ra-bon hay đàn ống. Cây đàn này là nhạc cụ duy nhất mà người Chứt còn lưu giữ được qua các biến động lịch sử. Cùng với tiếng đàn mang âm sắc độc đáo, du dương, những câu ca, bài hát của đồng bào dân tộc Chứt cũng mang bản sắc đặc biệt. Dù không có nhạc đệm mà chỉ được thực hiện bởi đơn ca, song ca hay một đoàn hòa tấu, những câu ca, lời hát đều nhịp nhàng có thanh điệu, đồng thời như lời tâm tình của người thân với nhau hay lời hát về cuộc sống. Ông Đinh Xuân Bàn thông tin thêm:

“Trước đây, các làn điệu dân ca, dân nhạc chỉ còn lại trong ký ức của vài người lớn tuổi, nguy cơ mai một rất rõ. Nhưng nay, nhờ sự khơi dậy lại của cộng đồng, nhiều người biết trân trọng, học hỏi và gìn giữ những gì cha ông để lại. Tôi và các nghệ nhân cũng tự sáng tác thêm vài bài hát mới dựa trên giai điệu cũ để dễ nhớ, dễ lan tỏa hơn”.

Việc gắn bảo tồn văn hóa dân tộc Chứt với phát triển du lịch là hướng đi phù hợp, giúp đồng bào không chỉ giữ gìn bản sắc mà còn tạo sinh kế, phát triển kinh tế. Nhiều địa phương tại tỉnh Quảng Trị đã bắt đầu khai thác các giá trị văn hóa đặc trưng này để xây dựng mô hình du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái, du lịch trải nghiệm.

Bảo tồn văn hóa dân tộc không đơn thuần là giữ lại những gì xưa cũ, mà còn là kết nối giữa quá khứ với hiện tại và tương lai. Với dân tộc Chứt, hành trình ấy đòi hỏi sự vào cuộc của cả cộng đồng - từ nghệ nhân, người dân cho đến các cấp chính quyền. Trong bối cảnh tỉnh Quảng Trị đang hướng tới phát triển bền vững, nâng cao đời sống đồng bào dân tộc thiểu số, thì việc bảo tồn văn hóa dân tộc Chứt gắn với du lịch không chỉ là một nhiệm vụ, mà còn là cơ hội để đồng bào bước ra ánh sáng, để bản sắc Chứt ngân vang giữa đại ngàn.

Ông Mai Xuân Thành, Phó Giám đốc Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Trị cho biết, kho tàng văn hóa dân gian của người Chứt rất phong phú, từ âm nhạc, lễ hội đến ẩm thực và kiến trúc bản làng. Trong thời gian tới, ngành văn hóa sẽ tiếp tục đầu tư xây dựng các mô hình du lịch văn hóa, tâm linh, du lịch hang động và sinh thái gắn với các làn điệu dân ca, nghi lễ truyền thống và nghệ thuật dân gian của đồng bào dân tộc Chứt.

“Chúng tôi đặc biệt chú trọng vào các nhóm người như Rục, Arem, những cộng đồng có dân số ít, cư trú biệt lập, vì đây là nơi còn giữ được nhiều nét nguyên sơ. Việc thành lập các câu lạc bộ văn hóa dân gian tại các bản làng là cách để người dân chủ động tham gia gìn giữ, biểu diễn, trao truyền văn hóa ngay tại nơi mình sinh sống”.

Thanh Hiếu - Văn Thanh